Historie

Een beknopte bestuurlijke geschiedenis van Vaassen en Epe

Lokale democratie aan verandering onderhevig
In onze tijd is het vanzelfsprekend dat alle volwassen inwoners kiesrecht hebben en daarmee hun eigen gemeentebestuur kunnen kiezen. En ook vinden we het normaal dat er iedere vier jaar gemeenteraadsverkiezingen plaatsvinden waardoor de samenstelling van de raad iedere keer weer anders is. Dit is niet altijd zo geweest. Door de eeuwen heen zien we dat de lokale democratie, maar ook de omvang van de huidige gemeente Epe, meermalen is gewijzigd. De Eper geschiedenis kent in dit verband een aantal belangrijke momenten.

 

Bronnen en meer weten
Wie geïnteresseerd is in de (bestuurlijke) geschiedenis van Epe verwijzen we graag naar De Eper Canon, geschiedenis van een gemeente, uitgegeven door de Rotaryclub Epe / Ampt Epe en de vereniging Ampt Epe (http://www.ampt-epe.nl). Voor dit artikel is daarvan gebruik gemaakt.

De lijst met alle wethouders en raadsleden van Epe (1818 – 2014) is opgesteld door Jan C. Lieske, oud-wethouder van de gemeente Heerde.

Het Steekarchief in Epe (http://www.streekarchiefepe.nl) is een onmisbare bron van informatie. Streekarchivaris Gerrit Kouwenhoven wil u graag verder helpen.

1970 Politieke aardverschuiving

Een halve eeuw na het vrouwenkiesrecht krijgt Epe opnieuw te maken met een enorme verandering. In 1970 doet Nieuwe Lijn noodgedwongen voor het eerst mee aan de gemeenteraadsverkiezingen (zie het afzonderlijke artikel over het ontstaan van Nieuwe Lijn). Meteen wordt onze lokale partij de grootste partij in de gemeenteraad, een positie die ook nu wordt ingenomen (zie het afzonderlijke artikel Feiten en Cijfers). Al 44 jaar maakt Nieuwe Lijn succesvol deel uit van het college van burgemeester, en is regelmatig de wethouder van Nieuwe Lijn tevens locoburgemeester, zoals nu

René de Vries. Nieuwe Lijn is niet meer weg te denken uit het politieke bestuur en bestel van Epe.

1923 Kiesvereniging Vaassen

In 1923 komt voor het eerst een vrouw in de gemeenteraad van Epe: mevrouw M. Abspoel-Pardon. Zij is de eerste en enige vrouw van de 15 gemeenteraadsleden.  Mevrouw Abspoel vertegenwoordigde de sociaaldemocraten, de voorloper van de PvdA, en zij behalen 20% van de stemmen. Christelijke partijen krijgen 30% van de stemmen en de liberalen 20%. De lokale Vaassense Kiesvereniging behaalt bijna 600 van de 4.400 stemmen. Ook toen al was er een sterk lokaal collectief dat voortkomt uit de eigen bevolking en zich niet laat leiden door geloofstegenstellingen of maatschappijvisies.

 

1923Na de 2e wereldoorlog en vooral vanaf de jaren 50 komt de ontzuiling op gang. Tot die tijd zijn de mensen gegroepeerd rondom de grotere denkrichtingen en godsdienstige stromingen. Ook in Vaassen worden verbanden losser. Dit wordt nog sterker na de bevolkingsgroei vanaf 1970 en het steeds grotere deel van de import die actief wordt in allerlei verenigingen.

 

 

 

 

 

 

 

 

1848 Geen zeggenschap

Ook al is er nu een gemeenteraad, van enige zeggenschap is geen sprake. De schout wordt door de Koning benoemd en de gemeenteraadsleden door Gedeputeerde Staten van Gelderland aangewezen. De benoeming geldt voor het leven! Kleine, en tussentijdse wijzigingen brengen daar nauwelijks verandering in.

De raad heeft niets over de gemeente te vertellen en de bevolking niets over de raad.

Pas 1848, na de komst van de nieuwe grondwet, verandert dit: de gemeenteraad moest rechtstreeks worden gekozen. De kieswet van 1850 bepaalt wie er mag stemmen. Dat waren uitsluitend mannen van 23 jaar en ouder die minstens f. 20,- belasting betalen. Dat was zo ‘n 3 à 4 procent van de bevolking.

Het duurt nog zo ‘n 70 jaar voordat alle inwoners meer invloed kunnen uitoefenen op hun eigen vertegenwoordiging. Eerst wordt het algemeen kiesrecht ingevoerd, maar alleen voor mannen en vanaf 1922 was ook het vrouwenkiesrecht een feit.

1818 De eersten

Mr. Gerhardus Tulleken is op 1 januari 1818 schout en notaris van Epe. Daarmee is hij de eerste burgemeester. Maar toch is het portret van Mr. Gustaaf Willem van der Feltz de eerste in de rij van burgemeesters die in het gemeentehuis hangt. Hij is volgens een overzicht op Ampt Epe vanaf 8 juli 1818 schout/secretaris, notaris en dijkgraaf, al hoewel zijn naamkaartje onder het schilderij aangeeft juni 1819 – 1852. Ook geeft Ampt Epe een ander jaar van vertrek aan: 1855.

 

1818De eerste wethouders, toen assessor genoemd, zijn Aart Overbosch en Pieter Koekoek de Bruin.  Vanaf 1818 hebben 60 verschillende personen de gemeente Epe als wethouder gediend. De eerste in de rij van Nieuwe Lijn is Jaap Hansink in 1970 als 41e wethouder en de huidige wethouder van Nieuwe Lijn is René de Vries (1998 – 2014) op de 55e plaats. Joop van Nuijs (PvdA) sluit de rij voorlopig als 60e wethouder.

 

suze

 

De eerste raadsleden zijn Jacob Dalhuizen (herenboer), Evert Vermeer (koopman), Gerrit Terwel (smid), en Aart Labots (kerkvoogd). In totaal hebben tot nu toe 268 personen sinds 1818 gediend als raadslid. De eerste keer dat Nieuwe Lijn in 1970 in de gemeenteraad wordt gekozen gebeurt dat meteen met de grootste fractie met zes mensen! Het waren bekende namen: Hansink, Van Rijssen, Kortekaas, Tellegen, Van Eek en Suze Bouwmeester. De laatste die wordt benoemd is Jos Koman van Nieuwe Lijn, hij treedt aan in 2011 als tussentijdse opvolging van Rita Leerkes. In de 44 jaar in het bestaan van Nieuwe Lijn zijn 17 personen voor onze partij actief geweest als raadslid.

 

1818 Gemeente Epe ontstaat

In Gelderland wordt in 1818 het Reglement voor het Plattelandsbestuur goedgekeurd en hiermee worden Vaassen en Epe weer samengevoegd tot het schoutambt Epe. Dit is eigenlijk de voorloper van de huidige gemeente Epe zoals we dat nu kennen, al was er nog altijd geen algemeen kiesrecht en nauwelijks sprake van democratisch gekozen raadsleden. Maar het is wel het jaartal waarmee we beginnen als we kijken hoeveel wethouders en raadsleden er binnen de gemeente Epe hebben gefunctioneerd.

1811 Gemeente Vaassen

1811De Franse tijd is belangrijk geweest voor de Nederlandse geschiedenis.  Hoewel de periode maar kort duurt, van 1795 tot 1813, heeft het ingrijpende gevolgen gehad. Er komt een einde aan de Nederlandse Republiek en het Koninkrijk der Nederlanden ontstaat. Het staatsbestel wordt gemoderniseerd en de eerste Grondwet en het Burgerlijk Wetboek ingevoerd. Dankzij deze tijd kennen we de burgerlijke stand, het kadaster, achternamen en huisnummers, standaardmaten als meter of kilo en eeuwenlang de dienstplicht.

Zoals nu nog in Frankrijk kennen de Fransen een groot aantal kleinere gemeenten en ook in ons gebied vinden herindelingen plaats. In 1809 wordt Vaassen van Epe afgescheiden en samengevoegd met Het Loo. Als in 1811 Nederland echt een onderdeel van Frankrijk wordt ontstaan de kleinere gemeenten daadwerkelijk. De gemeente Vaassen is een feit, met een eigen burgemeester. Al hoewel, al vanaf 1814 is Mr. Gerhardus Tulleken, die al burgemeester van Epe is, tevens 1e burger van Vaassen. In 1818 is het feest voorbij: de Fransen weg en Epe en Vaassen worden weer onmiddellijk bij elkaar gevoegd.

1722 De kast

1722Tot in de 18e eeuw is het de katholieke Vaassense familie Van Isendoorn à Blois die vanuit de Cannenburch het gebied bestuurt.  Maar de Gelderse Staten verbieden dat in 1733 omdat rooms-katholieken niet langer de functie van bestuurder (ambtsjonker) mogen vervullen. De opvolger, in 1772, Willem van Haersolthe tot Yrst heeft niet de beschikking over een prachtig kasteel, maar heeft wel ruimte nodig om  belangrijke documenten op te bergen. Hij koopt daarom een kast voor zijn archief. Vervolgens moet ergens een plek worden gezocht om de kast neer te zetten. Een kamer wordt gevonden in het dorp Epe, daar wordt de kast neergezet. En door het omstreden besluit van Gelderland en het plaatsen van een kast wordt Epe het hoofddorp van wat later de huidige gemeente zal worden.

Vroeger

Zoals overal is eeuwenlang het bestuur, beheer en gezag over het huidige Eper grondgebied in handen van enkele vooraanstaande personen en families. Zijn het eerst de kerken en de kloosters die invloedrijk zijn, in latere tijden is het de adel en zijn het de landheren die het voor het zeggen hebben. In Vaassen domineren de bewoners van kasteel de Cannenburch lange tijd de regio.